فَمَرَّ بِهِمَا أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ، فَدَعَاهُ ابْنُ عَبَّاسٍ فَقَالَ: إِنِّي تَمَارَيْتُ أَنَا وَصَاحِبِي هَذَا فِي صَاحِبِ مُوسَى، الَّذِي سَأَلَ مُوسَى السَّبِيلَ إِلَى لُقِيِّهِ، هَلْ سَمِعْتَ النَّبِيَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَذْكُرُ شَأْنَهُ؟

Sen Allah Resulünün bu konuda bir şeyler zikrettiğini duydun mu? Evet diyor. Allah Resulünden şöyle işittim

يَقُولُ: ” بَيْنَمَا مُوسَى فِي مَلَإٍ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ جَاءَهُ رَجُلٌ فَقَالَ  diyor ki, beni israilden bir topluluğa konuşurken birisi geldi,

 هَلْ تَعْلَمُ أَحَدًا أَعْلَمَ مِنْكَ؟ senden daha bilgili birisini biliyor musun? 

قَالَ مُوسَى: لاَ Musa dedi ki, hayır.

فَأَوْحَى اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ إِلَى مُوسَى: بَلَى، عَبْدُنَا خَضِرٌ yani bizim bir kulumuz var Hızır diye.  فَسَأَلَ مُوسَى السَّبِيلَ إِلَيْهِ Musa Allah’a ona nasıl ulaşacağını sordu.

فَجَعَلَ اللَّهُ لَهُ الحُوتَ آيَةً balık onların arasında bir alamet oldu. Yukarıda anlattığı.

 وَقِيلَ لَهُ: إِذَا فَقَدْتَ الحُوتَ فَارْجِعْ، فَإِنَّكَ سَتَلْقَاهُ balığı kaybettin mi o kaybettiğin yere dön. Onu bulursun. وَكَانَ يَتَّبِعُ أَثَرَ الحُوتِ aynı şey oldu. Ve balığın izlerini takip ettiler vardıklarında,

فَقَالَ لِمُوسَى فَتَاهُ: (أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الحُوتَ o taşın olduğu yere gidelim o yattığımız yere çünkü ben orada unuttuğumu

وَمَا أَنْسَانِيهِ إِلَّا الشَّيْطَانُ bunu bana unutturan ancak şeytan oldu diyor.

ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِي zaten biz de bunu istiyorduk.   فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا 

فَوَجَدَا خَضِرًا ve orada Hızır ile karşılaştılar.

فَكَانَ مِنْ شَأْنِهِمَا الَّذِي قَصَّ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ فِي كِتَابِهِ kıssa aynen Allah’ın kitabında zikrettiği gibi diyor.

Bu da Buhari de tekrar. Birkaç tane baya almışız.

Evet ayete geliyoruz şimdi ;

فَوَجَدَا عَبْدًا مِّنْ عِبَادِنَآ ءَاتَيْنَٰهُ رَحْمَةً مِّنْ عِندِنَا وَعَلَّمْنَٰهُ مِن لَّدُنَّا عِلْمًا[1]

Derken kullarımızdan bir kula rastladı buldu. Ona katımızdan bir rahmet vermiş yine ona tarafımızdan bir ilim öğretmiştik.

Ledün ilmi diyor ya tasavvuf ehli buna nispet ederek.

قَالَ لَهُۥ مُوسَىٰ هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلَىٰٓ أَن تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا

Ayette diyor ki ;

 Senin ile beraber olayım mı? Beraber gidelim mi? Takip edeyim mi? Allah’ın sana öğrettiklerinden bana da öğretirsin diyor.

Yani ilim öğrenmek için.

Hızır da diyor ki;

قَالَ إِنَّكَ لَن تَسْتَطِيعَ مَعِىَ صَبْرًا

Sen benimle sabredemezsin.

 Dedi ki doğrusu sen benimle beraber sabredemezsin.

وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَىٰ مَا لَمْ تُحِطْ بِهِۦ خُبْرًا

İç yüzünü kavramadığın bir bilgiye nasıl sabredersin?

Sen sadece görünüşü algılıyorsun. Algıladığın şey de sana yanlış gelir.

Şimdi tasavvuf bunu dolu dolu mesela şeyhlerin vahdetil vücut hakkında küfüre varan sözlerini bunun arkasına gizlemeye çalışırlar.

Sizin gördüğünüz yanlış olabilir ama şeyh bunun farklısını bilir gibi.

Ve bu sefer ;

قَالَ سَتَجِدُنِىٓ إِن شَآءَ ٱللَّهُ صَابِرًا وَلَآ أَعْصِى لَكَ أَمْرًا

Musa inşallah dedi sen beni sabreder bulacaksın. Senin emrine de karşı gelmem.

قَالَ فَإِنِ ٱتَّبَعْتَنِى فَلَا تَسْـَٔلْنِى عَن شَىْءٍ حَتَّىٰٓ أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا

O zaman gördüğün, taaccüp ettiğin hiçbir şeyi bana sorma. Ta ki ben onu sana anlatana kadar diyor.

فَٱنطَلَقَا حَتَّىٰٓ إِذَا رَكِبَا فِى ٱلسَّفِينَةِ خَرَقَهَا ۖ قَالَ أَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْـًٔا إِمْرًا

Demin yukarıda hadiste dediği gibi işte gemi bekliyorlar gemi geliyor, gemiye biniyorlar. Gemiye bindiklerinde Hızır o gemiyi deldi. Yani tahtanın birisini çıkararak deldi. Musa halkını boğmak için mi onu deldin? Gerçekten sen ziyanı büyük bir iş yaptın yani bu yaptığın doğru değil.

Hadiste dediği gibi bizden ücret almadılar, zorlamadılar sizi almayız falan gibi ama sen bu hainliği yaptın. Böyle demek istiyor.

قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَن تَسْتَطِيعَ مَعِىَ صَبْرًا

Ben sana benimle beraberliğe sabredemezsin demedim mi? Diyor.

( hocaya soru soruluyor ; )

Hocam bu Musa aleyhisselam’ın bu olaylar karşısında müdahale etmesi yani olaylarda yanlış olarak görülen şeylere müdahale etmesi mesela belki bunun da arkasında gizli bir şey vardır diye susmayıp tekrar müdahale etmesinin bir sebebi de nebilik vasfından dolayı yani hata olarak gördüğü şeylere müdahale ?

Cevap ;

Şimdi neyden olursa olsun şunu kabul etmesi gerekir Allah’ın kendisine bildirdiğinden başkasını bilemez. Melekler bile ta baştan ben yer yüzünde bir halife yaratacağım dediğinde,

ey rabbim kan dökecek, yer yüzünü ifsat edecek birilerini mi yaratacaksın? Halbuki biz seni tesbih ediyoruz, sana hamd ediyoruz.

Melekler bu sefer Allah dedi ki ben sizin bilmediklerinizi bilirim. Adem’e isimleri öğrettikten sonra bunlara sayın dedi. Yapamayınca ne dediler? Ey rabbim senin bize öğrettiğinden başkasını biz bilmeyiz. Yani senin bize öğrettiğinden başkasını bilmeyiz. En azından bunu. Baştan da bir ikaz alıyor ama sen benim ile sabredemezsin. O da söz veriyor sabredicem diyor. Buna rağmen sabredemiyor ikazdan sonra.

(hocaya, “ama hocam yine o yolculukta bir şey öğreniyor” deniyor.)

Şimdi öğrenmiyor. Musa imtihanı kaybediyor. Ha bir tecrübe ediniyor.

Halbuki sussaydı, Allah Resulü de diyor ki yukarıdaki hadisin sonunda, Allah rahmet etsin Musa’ya sussaydı, daha onun arkasındaki bir çok şey açıklanabilirdi.

Şimdi burada bilgi hakkında bilirim, daha çok bilirim. Şimdi ilim ehli bu mevzuda, geçmişteki ilim ehli zaten kendisine ondan sorduk ya hiç merak etmiyor musun? Allah Resulü, sahabe bu ayet hakkında ne demiş?

Adam bin dört yüz seneyi sildi. Şimdi bunu anlamayacak kadar aptalsa o adam, ulan bin dört senede bir çok yanlış olabilir. Ama bin dört sene sonra senin bunu bilmen daha garip.

Evet, ve bu sefer Musa diyor ki;

قَالَ لَا تُؤَاخِذْنِى بِمَا نَسِيتُ وَلَا تُرْهِقْنِى مِنْ أَمْرِى عُسْرًا

Musa unuttuğum şeyden dolayı beni muaheze etme dedi. İşim de bana güçlük çıkarma yani bana biraz müsamahalı davran.

فَٱنطَلَقَا حَتَّىٰٓ إِذَا لَقِيَا غُلَٰمًا فَقَتَلَهُۥ

Bir çocuğa rastladılar,

Yukarıda hadiste diyor ya çocuklar ile oynayan bir çocuğa rastladılar ve onu öldürdü. Teferruatı anlatmıyor.

قَالَ أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةًۢ بِغَيْرِ نَفْسٍ

Yine yürüdüler bir erkek çocuğuna rastladılar Hızır onu öldürdü. Musa dedi ki, tertemiz bir canı yani kastı burada günah işlememiş küçük veyahut işlediği günahlardan sorumlu tutulmayacak yaşta.

Bir can karşılığı olmaksızın kısasa da bedel değil yani hiçbir kimseyi öldürmediği halde katlettin ha? Gerçekten yani

لَّقَدْ جِئْتَ شَيْـًٔا نُّكْرًا yani gerçekten sen fena bir iş yaptın.

قَالَ أَلَمْ أَقُل لَّكَ إِنَّكَ لَن تَسْتَطِيعَ مَعِىَ صَبْرًا

Hızır tekrar ediyor, ben sana benim ile beraber  olacaklara sabredemezsin demedim mi?

قَالَ إِن سَأَلْتُكَ عَن شَىْءٍۭ بَعْدَهَا فَلَا تُصَٰحِبْنِى ۖ قَدْ بَلَغْتَ مِن لَّدُنِّى عُذْرًا

Musa bu sefer diyor ki, eğer bundan sonra sana bir şey sorarsam artık benim ile arkadaşlık etme. Hakikaten benim tarafımdan ileri sürülecek mazeretin sonuna ulaştın. Yani benim için en son fırsat. Musa da kabul ediyor bu sefer.

 Burada şimdi Musa’nın ;

فَٱنطَلَقَا حَتَّىٰٓ إِذَآ أَتَيَآ أَهْلَ قَرْيَةٍ ٱسْتَطْعَمَآ أَهْلَهَا

Bir köy halkına varıp oradan yiyecek istediler yani doyurulmalarını istediler ama,

فَأَبَوْا۟ أَن يُضَيِّفُوهُمَا ama onlar onları misafir etmekten kaçındılar, imtina ettiler. Ve burada,

فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَن يَنقَضَّ yani yıkılmak üzere olan bir duvar ile karşılaştılar. O zaman Hızır, فَأَقَامَهُ  o duvarı tamir etti. Ondan sonra bu sefer Musa diyor ki yine tam dolu dolu öncekiler gibi bir itiraz değil ama,

لَوْ شِئْتَ لَتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا

İstersen buna karşılık onlardan ücret alma hakkın vardı. Hızır da diyor ki;

قَالَ هَٰذَا فِرَاقُ بَيْنِى وَبَيْنِكَ

İşte bu benim ile senin aramızın ayrılmasıdır.

Şimdi sana سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِع عَّلَيْهِ صَبْرًا bu sabredemediğin şeyleri açıklayacağım, beyan edeceğim, tevilini söyleyeceğim diyor.

أَمَّا ٱلسَّفِينَةُ gemiye gelince, neden onu deldim?

Buraya baktığımız zaman ayetler sanki burada hadislerden daha fazla tafsilat veriyor. Yani hadisin vermediğini ayet veriyor. Ayette olmayanı orada görebiliyoruz. Gemi var ya o denizde yoksul kimselerindi. O denizde çalışan yoksul kimselerin di. Onu kusurlu kılmak istedim delerek. Neden?

 فَأَرَدتُّ أَنْ أَعِيبَهَا وَكَانَ وَرَآءَهُم مَّلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْبًا

Bir kral vardı bütün gemilere el koyuyordu ama sağlam olan gemiyi, ayıplı gemiyi değil. Ben onun ayıbını göstermek istedim ki onu gasp etmesin diye, ellerinden almasın. Çünkü onlar fakir kimselerdi. Gemide çalışıyorlardı öyle paralarını kazanıyorlardı.

وَأَمَّا ٱلْغُلَٰمُ فَكَانَ أَبَوَاهُ مُؤْمِنَيْنِ

O rastladığımız çocuğa gelince, öldürdüğü ikincisini kastediyor. Onun anası babası mümin kimselerdi bunun için çocuğun onları azgınlığa ve nankörlüğe boğmasından korktuk. Yani bundan korktuk. Onun için öldürdüm.

İbn Abbas diyor ki,

الغلام الذي قتله الخضر طبع يوم طبع كافرا  Tirmizideki bir açıklamada ibn Abbas tan geliyor, şeyh Elbani de sahih diyor. Çünkü o daha ruhlar aleminde iken kafirlerden olarak yazıldı.

فَأَرَدْنَآ أَن يُبْدِلَهُمَا رَبُّهُمَا خَيْرًا مِّنْهُ زَكَوٰةً وَأَقْرَبَ رُحْمًا

Böylece istedi ki rableri onun yerine kendilerine ondan daha temiz ve daha merhametli bir çocuk versin.

وَأَمَّا ٱلْجِدَارُ  o tamir ettiğim duvara gelince,

فَكَانَ لِغُلَٰمَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِى ٱلْمَدِينَةِ o duvara gelince şehirde iki yetim çocuğun idi. Altında da onlara ait bir hazine vardı babalarının bıraktığı. Babaları ise iyi bir kimseydi. Salih bir kimseydi.

فَأَرَادَ رَبُّكَ أَن يَبْلُغَآ أَشُدَّهُمَا وَيَسْتَخْرِجَا كَنزَهُمَا rabbim onlara rahmet olarak hazinelerini çıkarsınlar yani rüşt çağlarına, güçlü çağlarına ersinler, o zaman çıkarsınlar diye bunu da kendiliğinden yapmadım yani o duvar yıkılsaydı altındaki hazine çıkıp başkaları alacaktı ve onu da bunun için yaptım diyor.

Şimdi bu ayet. Fıtratta zikrettiğimiz meseleye bakın, ben insanlardan ve cinlerden bir çoğunu cehennem için yarattım derken bu Kehf suresindeki başka ayette, ki hadiste de zikrediyor daha o günden kalbi mühürlenen, isyan edeceği için kafirlerden olacağı için bunun öldürülmesi, Allah onlara daha hayırlı bir çocuk yani günah işleyip annesine babasına günah kazandırabilirdi. Burada Hızır’ın bilmediği yerler var, görülen o. Ve bu sefer onlara daha salih kimseler versin diye ibn Abbas bunu hadiste açıklıyor.

Evet bunlar önceden dinlediyseniz öbürküleri ilim bahsini geçerken sadece birkaç ayetin zikri ile geçiyorduk, bu kadar teferruata girmiyorduk. Ama burada Adem aleyhisselam’ın kıssasını da alacağız. Çünkü Adem nerenin yaratılmadan önce yazıldığını, nerenin kendi günahı olduğunu ayırt ederek getirilen örnekte bu çok rahat söylenilmekte mesela dünyada yaratılmak ezelden takdir edilen bir şeydi. Cennetten çıkarılma bir imtihanı kaybetmekti. Ha birisi imtihanı kaybetti kafir oldu iblis ona tevbe hakkı da verilmedi ama Adem bir günah işledi cennetten çıkarıldı ama tevbe hakkı verildi.

[1] Kehf 65

[تعليق مصطفى البغا]

]- (40/1) 74

 ش (تمارى) تجادل. (سأل موسى السبيل إلى لقيه) طلب من الله تعالى أن يدله على طريقة لقائه. (ملأ) جماعة. (بلى عبدنا خضر) أي بلى يوجد من هو أعلم منك وهو عبدنا خضر. (الحوت آية) علامة على مكان وجوده والحوت السمكة الكبيرة. (يتبع أثر الحوت) ينتظر فقده. (فتاه) صاحبه الذي يخدمه ويتبعه. (اوينا) نزلنا والتجأنا. (نبغي) نطلب. (فارتدا على آثارهما قصصا) رجعا من الطريق الذي سلكاه يقصان الأثر أي يتبعانه. (شأنهما) خبرهما وما جرى بينهما. (الذي قص) أي ما ذكره في سورة الكهف]

[7040,6295، 4450- 4448، 3220 3219، 3104، 2578 – 2147، 122، 78]