Ey peygamber hanımları evlerinizde Allah’ın ayetlerinden ve hikmetten okunanları hatırlayın, düşünün, kulak verin. Allah her şeyin iç yüzünü hakkı ile bilendir yani ve haberdar olandır diyor.

görülüyor ki hikmet, Kuran ile beraber indirilen o hikmet aynı anda Allah’ın ayetleri ile peygamber aleyhisselatu vesselam’ın bulunduğu meclislerde yani eşlerinin evlerinde Allah Resulünün gününün çoğunu geçirdiği veyahut kısmen geçirdiği hanımlarının evlerinde Kuran ile beraber, Allah’ın ayetleri ile beraber okunuyormuş.

 وَاذْكُرُواْ نِعْمَةَ اللّهِ عَلَيْكُمْ Allah’ın sizin üzerinizdeki nimetini düşünün, hatırlayın.   وَمَآ أَنزَلَ عَلَيْكُم مِّنَ ٱلْكِتَٰبِ وَٱلْحِكْمَةِ يَعِظُكُم بِهِۦ ۚ [1]  Allah’ın kitaptan ve hikmetten indirdiklerine, size onlar ile öğüt verdiği kitaba ve hikmeti bu nimeti hatırlayın ve şükredin.  وَٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ    ondan korkun.

وَٱعْلَمُوٓا۟ أَنَّ ٱللَّهَ بِكُلِّ شَىْءٍ عَلِيمٌ bilin ki Allah her şeyi hakkı ile bilendir. İyi bilin ki Allah her şeyi hakkı ile bilendir. Bu ayette de gösteriyor ki Kuran ile beraber hikmetle de Allah onlara vaaz ediyor, nasihat ediyor. Demek ki Allah Resulü vaazında, nasihatlarında öğüt verdiği şeylerden kitap ve hikmet zikrediliyor. Yani burada hikmet de öğüt malzemesi olarak kullanılıyor.

Devam eden başka bir ayeti kerimede ;

ذَٰلِكَ مِمَّآ أَوْحَىٰٓ إِلَيْكَ رَبُّكَ مِنَ ٱلْحِكْمَةِ ۗ وَلَا تَجْعَلْ مَعَ ٱللَّهِ إِلَٰهًا ءَاخَرَ فَتُلْقَىٰ فِى جَهَنَّمَ مَلُومًا مَّدْحُورًا[2]

İşte bunlar sana rabbinin yani rabbinin sana hikmetlerinden vahyettiği yani Allah ile birlikte başka bir ilah edinme. Sonra kınanmış ve haktan uzaklaştırılmış olarak cehenneme atılırsın. Diyor.

Bu da gösteriyor ki hikmet burada tek başına zikrediliyor. Neden tek başına zikrediliyor? Ve bu sefer kuran dikkat ederseniz tek başına kendisini açmayan bir kitap, nas ve delil olarak kalıyor. Neden? Allah Resulünün sohbetlerine baktığınızda bir  saatlik, iki saatlik, üç saatlik, dört saatlik, beş saatlik sohbeti içerisinde kurandan on tane ayet zikrediyor ise, o ayetleri açıklayan yüzlerce söz zikrediyor. Bu da ne anlama geliyor? O kitabın hikmetini kendisine o indirilen o hikmet ile beraber açıklıyor. Bu neyi gösteriyor? Demek ki hikmet kendisinden öncekini indirileni yani Kitabı diyelim veyahut Kuranı diyelim açıklama niteliğinde kullanılıyor.

كَمَآ أَرْسَلْنَا فِيكُمْ رَسُولًا مِّنكُمْ aynen size de kendinizden bir resul yolladığımız gibi,

يَتْلُوا۟ عَلَيْكُمْ ءَايَٰتِنَا وَيُزَكِّيكُمْ وَيُعَلِّمُكُمُ ٱلْكِتَٰبَ وَٱلْحِكْمَةَ وَيُعَلِّمُكُم مَّا لَمْ تَكُونُوا۟ تَعْلَمُونَ[3]

Nitekim kendi içinizden size ayetlerimizi okuyan, sizi kötülüklerden arındıran, size kitabı ve hikmeti talim edip bilmediklerinizi size öğreten bir Resul yolladık diyor.

Demek ki bu kitap Allah’ın ayetleri, Kuran ve hikmet devamlı öğretiliyormuş. Ne için? Sizi daha önceki bulaştığınız tevhide zıt düşen pisliklerden arındırmak içindir yani temizlemek için. Hem geçmişteki irtikap ettiklerimiz pislikler bununla temizleniyor ve hem de size yine bunlar ile birçok şeyi öğrettiği gibi bunu açıklayarak da bir şey açıklaması ile öğretiyor. O zaman demek ki Kuran yani kitap ve hikmet bize bir şeyler öğretilendir beraberinde.

هُوَ ٱلَّذِى بَعَثَ فِى ٱلْأُمِّيِّۦنَ رَسُولًا مِّنْهُمْ[4]

Ümmilerden, kendilerinden olan bir Resul yollayan odur.

يَتْلُوا۟ عَلَيْهِمْ ءَايَٰتِهِ

Onlara Allah’ın ayetlerini okuyor. Böylelikle onları tezkiye ediyor. وَيُزَكِّيهِمْ

وَيُعَلِّمُهُمُ ٱلْكِتَٰبَ وَٱلْحِكْمَةَ  onlara kitabı ve hikmeti öğretiyor. Görüldüğü gibi devamlı kitap ile beraber, Allah’ın ayetleri ile beraber Allah’ın kitabı ne için kullanılmış ise aynen hikmet de kullanılıyor. Yani indiren o, okunan bunun ikisi, ikisi ile tezkiye ediyor, bilmediklerini öğretiyor ve ikisi ile nasihat veriyor. Yani nasihat ediyor, öğüt veriyor. Ve devamlı bunun ikisi gündemde.

وَإِن كَانُوا۟ مِن قَبْلُ لَفِى ضَلَٰلٍ مُّبِينٍ bundan evvel yani Kuran hikmet indirilmeden evvel onlar zaten açık bir sapıklık, dalalet üzereydiler diyor. bu neyi gösterir nasıl ki geçmişteki dalaletimizden bizi uzaklaştırıp tezkiye etmek, temizlemek için kitap ve hikmet kullanılmış ise mutlak bunların ikisinden birisini terk de aynı anlamı taşır. Çünkü burada belki biz az önce bir ayet zikrettim, sadece bir kelime ile geçiştirdim. Onu orada bu anlamı teyit eden Sünneti zikretmeden geçtim. Burada da aynı üslubu kullandık. Ama bunu içinizden bilmeniz gerekir ki siz sesli okuyarak ona kullanmadan mesela burada diyor ki hadisi şerifte;

  تركت فيكم أمرين [5] size iki şey bıraktım. Yine iki şeyden bahsediyor.

لن تضلوا ما تمسكتم بهما onun ikisine yapıştığınız müddetçe katiyetle sapıtmazsınız diyor. كِتَابَ اللَّهِ وَسُنَّةَ نَبِيِّهِ benim kitabım ve Sünnetim diyor. bu gösteriyor ki Kurana yapıştığınızda sapıtmazsınız demiyor bunun ikisine yapıştığınız müddetçe sapıtmazsınız diyor. neden? Burada hikmete bedel Sünneti kullandı. Bu gösteriyor ki burada Sünnet kelimesi hikmet ile eş anlam taşıyor, müteradif kelimedir. İkisine birden yapıştığınızda elbette sapıtmazsınız yani yan çizmezsiniz, dalalete düşmezsiniz diyor. bu neyi gösterir? İkisi de birbirinden müstağni değildir. Yani müstakillen Kurana yapıştığını söyleyen, Kuran bize yeter diyen, düşünün Kuran bize yeter sözünü Ömer kullanıyor, Ayşe de kullanıyor ama zamanımızda aynı kelimeleri kullanan aynı şeyi anlatmak için bunu kullanmıyorlar. Çünkü Kuranın anlatımını tamamlayan anlamını tamamlayan kuranı beyan eden ikinci kısmı zikretmediğiniz müddetçe kuranın sadece lafızlarına muhatapsınız. Ondan sonra onun açıklanan kısmına değil. ve yine burada Allah azze ve celle başka bir ayeti kerimede, kıyamet suresinde de söylediği gibi;

لَا تُحَرِّكْ بِهِۦ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِۦٓ إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُۥ وَقُرْءَانَهُۥ فَإِذَا قَرَأْنَٰهُ فَٱتَّبِعْ قُرْءَانَهُۥ

ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا بَيَانَهُۥ[6]

Vahiy geldiğinde, Cibril vahiy getirdiğinde, Cibril kuranı okurken gelen vahyi Muhammed aleyhisselama okurken Allah Resulü onu çabuk çabuk tekrar edermiş ezberleyebilmek için. Bunu yapınca Allah azze ve celle yolladığımız vahyi Cibril okurken senin tekrarlamana hiç ihtiyaç yok acele etmene. Onu senin göğsünde, ezberinde toplamak, okunan bir kitap haline getirmek bizim işimiz diyor. sen sadece Cibril okurken sen onu arkasından takip et, okuyuşunu takip et diyor. ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا بَيَانَهُۥ sonra onu açıklamak bizim üzerimizedir diyor.

Bu neyi gösteriyor demek ki önce inen Kuranın lafızları. Arkasından inen ne? Hikmet. O lafızları açıklayan kısım. Çünkü onu açıklamak da bize düşer. Yani sana açıklattıracak olan da biziz diyor. açıklanmamış bir kitaba muhatap olduğunuzda neden mesela mutezile Kuranın lafızlarının sübutu kati diyor, lafızların delalet ettiği mananın sübutu kati değil diyor. cidden Sünneti saf dışı edersen Kuran böyle olur. Sen lafızlarının vahiy olduğuna inanırsın ama delalet ettiği manayı anlayamıyorsun. Senin nazarında kati değil. ve bunu birçok sahabe de böyle yanlış anlayabilmiş Sünnete müracat etmeden. O zaman Allah Resulünün ikinci kısım olan, vahyin ikinci kısmı olan indirilen Resule açıklattırılan ayetleri açıklayan burada hikmet ve Sünnet olarak zikredilmektedir. Bunu yaşam olarak yirmi dört saatlik hayatımızın serpiştirilmiş her yüzünde görürsünüz ki bir beş vakit namazı düşünün eğer şu beş vakit namazı geçmişten bize yani bu ümmetin evvelinden zamanımıza kıyamete kadar da devam edecek olan ve zayi olmayacak olan namaz gibi bir ibadeti düşünün kurandan ben öğrenmek istiyorum deseniz namazı, namazın yüzde ikisini dahi öğrenme fırsatı bulamazsınız. Hatta lafızlarda bazı tereddütler, anlayamayacağınız böyle de mi denildi, bunu mu demek istiyor diye anlayamayacağınız ifadeler var. Onun için asgari bazda en aşağı bazda size zikrettim, yüzde ikisini bulamazsınız onu anlayabilmek için sünnet olan yüzde doksan sekize ihtiyacınız vardır. O zaman yüzde ikilik açıklanmamış bir bütünü sünnetsiz muhatap edindiğinizde kendinize cidden anlayamayacağınız yerler olacaktır. O zaman dersiniz ki ama bunu şeytan kendi lehinde kullandırarak telaffuz ettiriyor yani lafızların delalet ettiği mana kati değildir diyor. tabi Sünnet saf dışı olursa katiyetliğini kaybedecektir.

Onun için ben size iki şey bırakıyorum bunun ikisine sımsıkı yapıştığınız müddetçe katiyetle dalalete düşmezsiniz diyor. tabi burada biz sünnet olan bizim anlayışımızı destekleyen yani ümmetin tümünün anlayışı olduğunu düşündüğümüz kısmı biraz daha sonra zikrederiz, illa zikretme ihtiyacı duymayabiliriz ama bizim bilmemiz gerekir belki sohbetin en sonlarında bak Sünnet de bu mevzuda ne diyor diye bir açıklama getirebiliriz. Bu ikiliyi zikrederken, mikdat bin madib kerb’ den gelen bir nakilde Allah Resulü sallallahu aleyhi ve sellem diyor ki ;

أَلَا إِنِّي أُوتِيتُ الْكِتَابَ وَمِثْلَهُ مَعَهُ [7] bana Kuran ile beraber bir de onun misli, aynısı verildi diyor.

Sünnette gösteriyor ki Allah Resulüne Kuran ile beraber, kitap ile beraber bir başka şey daha verilmiş. Onun misli, aynısı bir şey daha verildi diyor.

Yukarıda devamlı kitap hikmet, kitap hikmet okunan, öğretilen onlar ile nasihat edilen öğüt verilen şey ve bu sefer Sünnette size iki şey bıraktım ve Kuran ile beraber bana ikinci şey verildi derken kasıt, bundan murat bu anlama gelmektedir.

O zaman bunu illa doğrudan doğruya dile getirebileceğimiz şekilde bize düşen tamamen bize muhalif olarak gördüğümüz insanlara verilen bir reddiye kısmı yoktur bunun. Şimdi düşünün bu indirilen Kitap ve hikmetin genel ifadeler ile gündeme geldiği yerler de vardır. Mesela Allah azze ve celle Resulüne diyor ki;

ٱتَّبِعْ مَآ أُوحِىَ إِلَيْكَ مِن رَّبِّكَ ۖ [8] rabbinden sana vahyedilene uy. Rabbinden sana vahyedilene tabii ol.

Bu ne anlama gelir? Önce düşünelim. Vahyedilen derken herhalde indirilene uy yani Muhammed rabbinden sana indirilene uy veyahut,

يَٰٓأَيُّهَا ٱلرَّسُولُ بَلِّغْ مَآ أُنزِلَ إِلَيْكَ مِن رَّبِّكَ ۖ [9] ey Resul rabbinden sana indirileni tebliğ et. بَلِّغْ مَآ أُنزِلَ إِلَيْكَ مِن رَّبِّكَ ey mMuhammed rabbinden sana indirilen, bakın Kurana sana vahyedilen, indirilen sözleri aynen her yerde eş anlamda kullanılmıştır. Yani sana vahyedilen derken indirileni kastediyor. Sana vahyedilene tabii ol. ٱتَّبِعْ مَآ أُوحِىَ إِلَيْكَ مِن رَّبِّكَ rabbinden sana vahyedilene uy derken, rabbinden sana indirilen eğer tafsilatı vahyedilende bulamazsanız, indirilende bulursunuz. İndirilen ne idi? Kuran, kitap ve hikmetti. Muhammed sana indirilen kitaba ve hikmete uy. Muhammed sana indirileni tebliğ et yani sana indirilen vahyedilen Kuranı ve hikmeti tebliğ et. Bu az önceki ayet ile yani okunan ayetler, öğretilen ayetler derken şimdi tebliğ et derken öğret anlamı taşımaz mı? يَٰٓأَيُّهَا ٱلرَّسُولُ بَلِّغْ مَآ أُنزِلَ إِلَيْكَ مِن رَّبِّكَ dediğinde ey Muhammed rabbinden sana indirileni tebliğ et, onlar ile insanları eğit, onlar ile insanlara öğüt ver, onlar ile insanları tezkiye et, pisliklerden temizle derken bunun ilk muhatabı olan Muhammed aleyhisselatu vesselama bile katiyetle ve katiyetle insanlara öğrettiğinin ne olması gerektiğini söylüyor? İnsanlara öğrettiğin vahiyden başka bir şey olmamalı. İnsanlara tebliğ ettiğin vahiyden başka bir şey olmamalı. Senin evinde okunan bu indirilen vahyin dışında bir şey olmamalı. Yani Allah Resulü dahi kendisine vahyedileni öğretmek ile tebliğ etmek ile ona uymak ile mükelleftir.

Burada şimdi bir nokta koyun, büyük bir parantez açın. Yani paranteze girişi koyun ama kapatmayın. Bu ne anlama gelir? Hangi öğüt ve nasihat, hangi din adına öğretilen bir şey varsa Allah adına öğretiliyorsa bunların ya Kuranda ya da Sünnetten olması gerekir. Onun dışında, onun ikisinin dışında hiçbir şey tebliğ edilmemeli. Çünkü Muhammed sana indirileni tebliğ et diyor. sana vahyedilene tabii ol. Sana vahyedilen ile insanları eğit veyahut öğüt ver diyor onlara. Eğer Resul bile bununla emredilmiş ise insanlar din adına öğrettiklerinin onlar Kuran ve Sünnetten olmasına dikkat etmek zorundadırlar. Onun dışında hiçbir şeyi rengiyle ilişki kurduğu, ondaki olan bir harfin öbürkünde olan aynı harf olması hasebi ile benzerlik ihtas etmeye çalışmamak gerekir. Ben Kurandan bir ayet okurum onda zikredilen bir harf vardır. Kötü çirkin sözler söylerim onda da aynı harfler olabilir mi? Bu harfler birbirine benzeşiyor diyerek buda bundandır denir mi? İşte Kuran’dan olmayan sözleri bazı bu denli benzerlikler ile ha bu da bundandır diyerek onu dinden sayıp onu Kuran ve Sünnetten sayıp din adına insanlara öğretilmemesi gerekir. Çünkü ihtiva ettiği içerik olarak oradaki zikredilen anlam mutlak Kuran ve Sünnetten olmalı yani vahyedilen olmalıdır. Onun dışındakiler yani bu ikisi derken eğer size iki şey bıraktım bunun ikisine sımsıkı yapışırsanız mutlak sapıtmazsınız derken bu ikisinin dışına çıktınız mı sapıtırsınız demektir. Ha çıktığınız kadar sapıtırsınız. Çıktığınız öyle bir şey vardır ki geçmişte yaptığınızı da iptal eder gider. Geçersiz kılar. Ha öyle dışarı çıktığınız bir şey vardır ki sizin imanınızdan bir cüz götürür ama her halükarda sizden bir şeyler götürüyor. Ya parça parça götürür ya toptan götürür. Ya bir tek şeyde sınırı aşarsınız ki kaldı ki bizim bu mevzuda geçmişime baktığınızda en önemli olarak biz itikadi eğilimdeki bilgilerimize bakarız. Ha bunda bile insanlar itikadi mezhepler diye bir ayırıma gitmişler, ayırmışlardır. İtikadi meselelerdeki sorunlar büyük sorunlardır. Bizi tehdit eden sorunlardır. Kaldı ki ayetteki kullanılan ifade, sana indirileni tebliğ et. İrili, ufaklı, büyük küçük ne varsa hiç önemli değil din adına konuştuğun her şey hele kulluk adına iman adına tevhid adına konuştuğun her şey mutlak Kuran ve Sünnete dayandırılmış olmalı. Haram ve helal olarak konuştuğun her şey Kuran ve Sünnete dayandırılmalı. Onun dışına çıktığınız andan itibaren ne kadar çıkıyorsak o kadar sapıtırız. Bu sapıtma belki bizi bir cüzde helak eder yani o cüzden sorumluyuz, imandan bir parça gider. Onunla belki azabı haketmiş oluruz. Ha belki öyle bir cüzden yine bir cüzden inhiraf ederiz ama o bizim sair amellerimiz toptan iptal etmeye yeterli olur. Eğer asıl olarak Kitaptan, Sünnetten sapma, yan çizmek gibi bir sorun olduğu zaman bu daha büyüktür. Bu daha tehlikelidir çünkü her meselede Kitap ve Sünnetin dışında doğrudan doğruya demesek bile indirilen vahyin bir tahrif edilmesi vardır. İndirilen vahyin tevil yolu ile haram ve helal edilmesi vardır. İndirilen vahyin ibadet şekillerini kendilerine göre tahsis etme vardır. Yani hem tutarsın helal olan bir şeyi helal kılarsın hem de onu bir ibadet usülü haline getirirsin aynen Hristiyanlarda olduğu gibi. Ruhbanlık nedir? Evlenmeyi haram kılmaktır değil mi. Ayrıyeten evlenmeyi haram kıldıkları gibi ruhbanlığı bir ibadet şekli olarak yaşamaya başlamışlardır. Burada iki sorun vardır, onun için tek inhiraf ettiğimiz bir meselede birçok sorunu irtikab edebiliriz ve onunla beraber cidden sapıtacak, haktan inhiraf edicek, haramı helal kılacak hatta ibadet ihdas eden Allah diyor, o ruhbanlığı kendilerine biz emretmedik. Kendilerine haram kıldılar bizde yürüyün dedik. Onu da eda etmekten aciz kaldılar. Neden ?  kendiler yapması rağmen onu onu eda etmekten aciz kaldılar. Neden? İnsan tabiatına zıt olduğu için. Sen tabiata zıt, fıtrata zıt yaratılış şekline zıt olan bir şeyi ibadet olarak takdir edersen mutlak onda aciz kalacaksındır yani başaramayacaksındır. Kendi kendine ihdas ettiğin şey senin başına bir bela doğurabiliyor.

Onun için katiyetle asıl kuran ve sünnetten olduğu müddetçe ibn Mesut’un da dediği gibi, bidatteki içtihat bidatte içtihat etmekse Sünnetteki iktisat daha hayırlıdır diyor. neyi kastediyor? Sünnetteki eda edemediğin, dindeki eda edemediğin bazı şeyler senin için kusurdur ama bu Sünnette bir şeyler ihtas etmekten daha evladır. Bunu anladınız mı ne demek? Dinde yeni şeyler uydurmaktansa dinde yapamadığın bazı şeyler suç olmasına rağmen daha hayırldır. Yani dinde bidat ihtas etmektense bazı kusur sahibi olman, bazı şeyleri yapamaman daha hayırlıdır. Çünkü yapamaman sana ait bir kusur olarak kalıyor.

[1] Bakara 231

[2] İsra 39

[3] Bakara 151

[4] Cuma 2

[5] İmam malik muvatta 1594

-1594

وحدثني عن مالك انه بلغه ان رسول الله صلى الله عليه و سلم قال :تركت فيكم أمرين لن تضلوا ما تمسكتم بهما كتاب الله وسنة نبيه

[6] Kıyamet 16-19

[7] Ahmed’in müsnedi 17174

حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، قَالَ: أَخْبَرَنَا حَرِيزٌ، عَنْ (3) عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي عَوْفٍ الْجُرَشِيِّ، عَنِ الْمِقْدَامِ بْنِ مَعْدِي كَرِبَ الْكِنْدِيِّ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: ” أَلَا إِنِّي أُوتِيتُ الْكِتَابَ وَمِثْلَهُ مَعَهُ، أَلَا إِنِّي أُوتِيتُ الْقُرْآنَ وَمِثْلَهُ مَعَهُ، أَلَا يُوشِكُ رَجُلٌ يَنْثَنِي شَبْعَانًا (4) عَلَى أَرِيكَتِهِ يَقُولُ: عَلَيْكُمْ بِالْقُرْآنِ، فَمَا وَجَدْتُمْ فِيهِ مِنْ حَلَالٍ فَأَحِلُّوهُ، وَمَا وَجَدْتُمْ فِيهِ مِنْ

[8] Enam 106

[9] Maide 64